حساب شسته‌رفته‌اى از شجاعت و تهوّر به دست نيروى عثمانى داد و آنها را به بازگشت از تبريز ناگريز ساخت . ايلات و قبيله‌هاى شيعى مذهب و صوفى مسلك كه به نام قزلباشيه در ركاب شاه اسماعيل شمشير مىزدند ، به زودى نفوذ او را در سرتاسر ايران و تشيّع را در ميان اكثر مردم اين ديار گسترش دادند و اين نهضت كه بايد يك جنبش ملى و استقلال‌طلبانه ناميده شود ، توانست در برابر شاهان عثمانى كه به عنوان خلافت مسلمانان خواستار ضميمه كردن همهء اهل اسلام از جمله ايران در زير سيطرهء خود بودند ، به ستيزه‌گرى برخيزد و با نپذيرفتن خلافت اهل تسنّن ايران را به نام يك كشور مستقل در ميان قدرتمندان هند و تركستان و عثمانى جا بيندازد . خدمت بزرگى كه شاه اسماعيل از جهت تأمين وحدت ملى و يكپارچگى جغرافيايى ايران و رهايى دادن آن از ملوك الطوايفى به انجام رسانده ، هرچند با خشونتهاى سنگدلانه همراه بوده است ، صفحات زرّين و درخشانى را در تاريخ سياسى ايران باز گشوده و پايندگى اين خدمت تا اين زمان دنباله يافته است . شاه اسماعيل از خردسالى و نوجوانى مدت بيست سال براى تثبيت قدرت خود در سرتاسر ايران به پيكار و واپس راندن دشمنان خود مشغول بود و بعد از آن دست به عمران و آبادى در قلمرو فرمانروايى خويش زد و به ساختن مدرسه‌ها و مسجدها و بازسازى آنها پرداخت و در آن روزها جاهاى تفريحى مانند قهوه‌خانه‌ها ، شرابخانه‌ها ، و محل تهيّهء خوراكها و نوشابه‌هاى فراوانى داير گرديد و گردهم‌آيى اهل ذوق و هنر و تجارت در آن محلها معمول شد . پس از شاه اسماعيل فرزندش تهماسب اول در تبريز به تخت پادشاهى نشست و در آن هنگام بيش از 14 سال نداشت . وى در اوايل كار ساليانى به عيش‌ونوش و هنر و هنرمندى دلبستگى فراوان يافت و شمار بسيارى از اهل ذوق و هنر و نقاش و خطاط به تشويق او در هنركدهء سلطنتى سرگرم آفرينشهاى هنرى بودند و خود نيز نزد استادان بزرگ آن عهد به مشق نقاشى مىپرداخت و در اين هنر دستى يافته بود . از هنروران فرادست آن زمان مىتوان از كمال الدين بهزاد ، خواجه عبد العزيز ، مير زين العابدين ، سلطان محمد ، مظفر على ، شيخ‌زاده هراتى ، ميرك اصفهانى و قاسمعلى چهره‌گشا در